Περίληψη / Summary
Merlini Marco, Όταν το Βυζαντινό Άγιο Όρος προσευχόταν και στα Λατινικά: Η εκπληκτική ιστορία της ίδρυσης της Μονής των Βενεδικτίνων
Η παρούσα μελέτη στοχεύει να δώσει μια ολοκληρωμένη και συνεπή περιγραφή της ίδρυσης του οίκου των Βενεδικτίνων στο Άγιον Όρος στα τέλη της πρώτης χιλιετίας. Ανήκε στην πρώτη γενιά κοινοβίων που ξεκίνησε τη δομημένη μοναστική ζωή στο Άγιον Όρος. Ήταν ένα δυτικό φυλάκιο στο προπύργιο της ανατολικής μοναστικής παράδοσης για τρεις αιώνες, από περίπου το 985 έως το 1287 μ.Χ. Παρά τη βίαιη διάσπαση μεταξύ της Ανατολικής Εκκλησίας και της Δυτικής Εκκλησίας και, γενικότερα, μεταξύ Ανατολής και Δύσης, ο αθωνικός οίκος των Βενεδικτίνων όχι μόνο συμμετείχε ενεργά στη διακυβέρνηση της κοινότητας του Αγίου Όρους, αλλά έγινε και μία από τις κύριες μονές.
Η χρονολόγηση και η αιτιολόγηση της κατασκευής αυτού του «ανώμαλου» μοναστηριού παρέμεινε ανοιχτή συζήτηση για μεγάλο χρονικό διάστημα. Προηγούμενες μελέτες αναγνώρισαν μια εύλογη ημερομηνία ίδρυσης, αλλά λόγω της παρανόησης ορισμένων λατινικών υπογραφών σε αθωνικές πράξεις, εδραιώθηκε ο μύθος μιας Αμαλφιτανικής ίδρυσης του αθωνικού κοινοβίου των Βενεδικτίνων. Ο Μερλίνι εξηγεί ότι αυτό το κάποτε ακμάζον μεσαιωνικό μοναστήρι, γνωστό μόνο από το 1010 ως Αμάλφιον, πιθανώς ιδρύθηκε γύρω στο 985 ως «τῶν Ἀποθηκῶν» από τους Λογγοβάρδους του Μπενεβέντο. Γύρω στην αλλαγή της χιλιετίας, άλλοι Βενεδικτίνοι πατέρες από το μικρό αλλά δυναμικό δουκάτο του Αμάλφι το κατέλαβαν και το κυβέρνησαν. Στη συνέχεια, μπόρεσαν εύκολα να επιβληθούν στους αδελφούς που το είχαν ιδρύσει, οι οποίοι απολάμβαναν πολύ λιγότερους οικονομικούς πόρους και είχαν πολιτικά λιγότερη επιρροή. Η μελέτη περιγράφει τους λόγους για τους οποίους αυτό το μοναστικό ίδρυμα συνδέθηκε με την πόλη του Αμάλφι στη μεταγενέστερη αθωνική συλλογική μνήμη, καθώς και στην πλειονότητα των σύγχρονων μελετών, ακόμη και αν αυτό προήλθε από τα πολιτικοθρησκευτικά σχέδια του αυτόνομου Πριγκιπάτου του Μπενεβέντο των Λογγοβάρδων.
Το Πριγκιπάτο του Μπενεβέντο ήταν ουσιαστικά υπάκουο στη Δυτική αυτοκρατορική εξουσία και συχνά σε ανοιχτή διπλωματική και στρατιωτική αντιπαράθεση με το Δουκάτο του Αμάλφι, το οποίο ήταν φιλοβυζαντινό, απαλλαγμένο από κάθε πολιτικό και νομικό έλεγχο των Λογγοβάρδων και αυστηρά Ρωμαιο-Ορθόδοξο. Το άρθρο θέτει την προέλευση της μονής και τον σχετικό μύθο ίδρυσης εντός του «Μεγάλου Παιχνιδιού» στις αρχές της πρώτης χιλιετίας, που βασιζόταν στην λεπτή ισορροπία σύγκρουσης-συνεργασίας μεταξύ του Αγίου Όρους, του βασιλείου των Λογγοβάρδων και ιδιαίτερα των νότιων Πριγκιπάτων του Μπενεβέντο και της Κάπουα, της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, του Παπισμού, του Τάγματος των Βενεδικτίνων, της πόλης του Αμάλφι και των δυνάμεων της Ιερουσαλήμ. Η κατασκευή του λατινικού οίκου από έναν Λογγοβάρδο ευγενή πραγματοποιήθηκε σύμφωνα με την παράδοση σύμφωνα με την οποία τα πρώτα μη ελληνικά αθωνικά μοναστήρια έχουν χτιστεί ή αναληφθεί από μοναχούς που ήταν ηγεμόνες, στην προηγούμενη κοσμική τους ζωή, των αντίστοιχων χωρών τους ή μέλη των βασιλευουσών οικογενειών. Οδηγούνταν από χριστιανική ευσέβεια, πνευματικό κύρος και στρατηγική γεωπολιτική προσέγγιση. Αυτοί οι αριστοκρατικοί μοναχοί έφτασαν και εγκαταστάθηκαν στο Άγιο Όρος σε σημαντικές στιγμές των σχέσεων μεταξύ των χωρών καταγωγής τους και της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
The present study aims at giving a comprehensive and consistent account of the founding of the Benedictine house on Mount Athos at the end of the first millennium. It belonged to the first generation of coenobia that started the structured monastic life on the Holy Mountain. It was a Western outpost in the stronghold of the Eastern monastic tradition for three centuries, from circa 985 to 1287 A.D. In spite of the violent split between the Eastern Church and the Western Church and, more generally, between East and West, the Benedictine Athonithe house not only took an active part in governing the community of Mount Athos, but became a chief monastery. Dating and rationale of the construction of this “anomalous” monastery remained an open discussion for a long time. Previous studies acknowledged a reasonable founding date, but due to their misunderstanding of some Latin signatures on Athonite acts, the myth of an Amalfitan foundation of the Athonite Benedictine coenobium was established. Merlini explains that this once thriving medieval monastery known only since 1010 as Amalfion (Αμαλφιόν) was possibly founded around 985 as “Apothikon” (τῶν Ἀποθηκῶν, of the Warehouses) by Longobards of Benevento. Around the turning of the millennium, other Benedictine fathers from the small but dynamic duchy of Amalfi took possession and ruled it. They could then easily assert themselves over the brothers who founded Apothikon, who enjoyed much less economical resources and were politically less influential. The study describes the reasons why this monastic foundation was associated with the city of Amalfi in the subsequent Athonite collective memory as well as in most modern scholarship, even if Apothikon originated from the political-religious plans of the autonomous Longobard Principality of Benevento. The Principality of Benevento was basically obedient to the Western imperial authority and often in open diplomatic and military confrontation against the Duchy of Amalfi, which was pro-Byzantine, free of any Longobard political and legal control, and strictly Roman-Orthodox. The article sets up the origin of Apothikon and the related foundation myth within the Grand Game at the turning of the first millennium that was based on the subtle balance of conflictc ooperation between Mount Athos, the Longobard kingdom and in particular the southern Principalities of Benevento and Capua, the Byzantine Empire, the Papacy, the Benedictine Order, the town of Amalfi, and the powers of Jerusalem. The construction of the Latin house by a Longobard noble person occurred under the tradition according to which the earliest not-Greek Athonite monasteries have been built or taken over by monks who were rulers, in their previous secular life, of their respective countries, or members of the reigning families. They were driven by Christian piety, spiritual prestige, and strategic geopolitical approach. These aristocratic monks arrived and settled at the Holy Mountain in topic moments of the relationship between their countries of origin and the Byzantine Empire.
