Theocharides Ploutarchos,
«The old monastery of Saint Panteleemon on Mount Athos (Paliomonastiro), once of the Thessalonian (Tou Thessalonikeos)», ΠΕΡΙΒΟΛΟΣ. Mélanges offerts à Mirjana Živojinović Ι, p. 83-91.
Belgrade 2015
Περίληψη
Πλούταρχος Λ. Θεοχαρίδης, Η Παλαιά Μονή του Αγίου Παντελεήμονος στο Άγιον Όρος (Παλαιομονάστηρο), η παλαιότερα γνωστή ως Μονή «του Θεσσαλονικέως»
Η ελληνική Μονή του Αγίου Παντελεήμονος («του Θεσσαλονικέως»), η οποία είχε σχεδόν εγκαταλειφθεί έως το 1169, παραχωρήθηκε εκείνο το έτος στους μοναχούς της εύπορης Μονής του Ξυλουργού (γνωστής ως «των Ρώσων»), προκειμένου να αποτελέσει την κύρια μονή τους. Λειτούργησε υπό αυτή τη μορφή έως περίπου το 1800, οπότε το συγκρότημα εγκαταλείφθηκε και η μονή μεταφέρθηκε στη σημερινή της θέση, στα παράλια.
Η παρούσα μελέτη παρουσιάζει την πρώτη προσπάθεια αναπαράστασης της μορφής του εγκαταλελειμμένου αρχιτεκτονικού συγκροτήματος, βασισμένη σε στοιχεία από γραπτές πηγές, παλαιές περιγραφές και εικονιστικές απεικονίσεις, καθώς και στα ερείπια που είναι ακόμη ορατά στη θέση που σήμερα ονομάζεται Παλαιομονάστηρο.
Παρέχεται μια αναπαράσταση του συγκροτήματος όπως αυτό διαμορφωνόταν το 1744, στην οποία αποτυπώνονται η θέση του οχυρού πύργου, της τράπεζας, του κτιρίου που είναι γνωστό ως Πύργος του Αγίου Σάββα του Χιλανδαρινού, καθώς και μια υποθετική κάτοψη του καθολικού (κύριου ναού). Το καθολικό ενδέχεται να οικοδομήθηκε ήδη από τα τέλη του 12ου αιώνα —πιθανότατα σε συνάρτηση με την επέκταση του συγκροτήματος προς τα ανατολικά, η οποία μαρτυρείται σήμερα μόνο από τα κατάλοιπα παλαιών μοναστηριακών οχυρώσεων στα βορειοανατολικά. Ο κεντρικός πύργος —και όχι ο βορειοανατολικός— αποτελεί την πιθανότερη τοποθεσία όπου ο Άγιος Σάββας ο Χιλανδαρινός έλαβε τη μοναχική κουρά, σύμφωνα με τον Βίο του.
