Θέμα της παρούσας διπλωματικής εργασίας αποτελεί η εξέταση των αρχιτεκτονικών μελών και γλυπτών που εντοπίζονται σε δεύτερη χρήση (ως spolia) σε κτίσματα των είκοσι κυρίαρχων μονών του Αγίου Όρους. Tο εξεταζόμενο υλικό εντάσσεται σε δύο ευρύτερες χρονικές περιόδους, τα προχριστιανικά και τα βυζαντινά χρόνια. Σχετικά με τις προχριστιανικές αρχαιότητες σε επανάχρηση, γνωρίζουμε ότι οι αθωνίτες μοναχοί είχαν τη δυνατότητα να αντλήσουν μεγάλες ποσότητες οικοδομικών υλικών και γλυπτών από κτίσματα αρχαίων πόλεων στον ευρύτερο χώρο των μονών, καθώς και από μετόχια τους σε περιοχές εκτός της χερσονήσου του Άθω. Τα παραπάνω αρχαία υλικά χρησιμοποιήθηκαν για την εξυπηρέτηση των νέων κατασκευαστικών αναγκών των μοναστηριών, καθώς και για την εξυπηρέτηση αναγκών του καθημερινού βίου. Αρχιτεκτονικά μέλη και γλυπτά επαναχρησιμοποιήθηκαν και ως αρχιτεκτονικά διακοσμητικά στοιχεία, ενώ στην επανάχρηση ορισμένων προχριστιανικών γλυπτών μπορούμε να εντοπίσουμε «ιδεολογικούς» ή συμβολικούς σκοπούς, οι οποίοι σχετίζονται με την επικράτηση του χριστιανισμού έναντι της αρχαίας θρησκείας, αλλά και με τη σύνδεση των μοναστηριών του Αγίου Όρους με την αρχαία παράδοση της αθωνικής χερσονήσου. Τα βυζαντινά αρχιτεκτονικά μέλη και γλυπτά σε δεύτερη χρήση εντοπίζονται ως οικοδομικά υλικά σε νεόδμητα κτίσματα των μονών ή σε ανακαινίσεις παλαιότερων κτισμάτων και ως τμήματα του γλυπτού διακόσμου κυρίως των καθολικών των μονών. Η επανάχρηση ορισμένων σπολίων ενέχει «ιδεολογικούς» ή συμβολικούς σκοπούς. Ορισμένα εξ αυτών επαναχρησιμοποιούνται σε μια προσπάθεια σύνδεσης κάποιων μονών με την κληρονομιά της βυζαντινής αυτοκρατορίας, ή προβολής, σε άλλες περιπτώσεις, της σχέσης ενός μοναστηριού με κάποιον σημαντικό χορηγό, ακόμα και τον ίδιο το βυζαντινό αυτοκράτορα. Τα spolia της βυζαντινής περιόδου μεταφέρθηκαν στις αθωνικές μονές από πρωιμότερα χριστιανικά μνημεία της αθωνικής χερσονήσου (ή από αρχιτεκτονικές συνθέσεις στο εσωτερικό τους, όπως τέμπλα), από μετόχια των μοναστηριών σε περιοχές εκτός του Άθωνα, από ερειπωμένους ναούς της Μακεδονίας και των νησιών, ενώ άλλα πιθανόν αποτέλεσαν προϊόντα εμπορικών συναλλαγών, καθώς είναι γνωστή η εμπορική διακίνηση σπολίων κατά τη μεσοβυζαντινή και υστεροβυζαντινή περίοδο. Επιπλέον, οι παραδόσεις των μονών μας πληροφορούν για γλυπτά και αρχιτεκτονικά μέλη, τα οποία προέρχονται από σημαντικές πόλεις και μνημεία της βυζαντινής αυτοκρατορίας και κάποια προσφέρονται από σημαντικούς χορηγούς.
The present thesis treats the reused architectural members and sculptures (spolia) integrated in the buildings of the twenty monasteries in the monastic community of Mount Athos. The examined material dates back to the pre-Christian and the byzantine periods. Concerning the pre-Christian spolia, it’s evident that the Athonite monks had the opportunity to obtain large quantities of ancient building materials, architectural members and sculptures from ancient buildings located in the wider region of the monasteries. The aforementioned spolia were used as building materials in the construction projects of the monasteries and as objects that served the daily life needs of the monastic communities. Some of them were used as architectural decorative elements, while others served ideological or symbolic purposes, related to the predominance of Christianity over Paganism and to the close relation of the monasteries with the ancient tradition of the Athonite peninsula. The architectural members and sculptures of the byzantine period are reused as building materials in newly built and renovated buildings, as well as in the sculptured decoration primarily of the katholikon of the monasteries. The reuse of others is connected to ideological or symbolic purposes, such as the desired connection of some monasteries with the byzantine legacy, or the projection of the relationship of a monastery with and important sponsor, even the byzantine emperor himself. The byzantine spolia were transferred in the Athonite monasteries from older religious buildings in the peninsula (or architectural compositions such as templa, placed in their interior), the Athonite metochia, older ruined temples it the region of Macedonia and some islands, while others came as merchandise (the commerce of spolia was common in the middle and late byzantine periods). Furthermore, according to the monasteries’ tradition, byzantine spolia came from important monuments and cities of the byzantine empire and some of them were offered to the monasteries by important sponsors.
